ጾመ ገሃድ/ጋድ

                                                                                            የልደት በዓል የገሃድ ጾም አለውን?

እንደ ሥርዐተ ቤተክርስቲያን አስተምህሮ ማንኛውም ክርስቲያን ሊጾማቸው የሚገቡ የአዋጅ አጽዋማት 7 ናቸው፡፡ እነዚህም ዐቢይ ጾም፣ ጾመ ሐዋርያት፣ ጾመ ፍልሰታ፣ ጾመ ነቢያት፣ ጾመ ገሃድ፣ ጾመ ነነዌ እና ጾመ ድኅነት (የዓርብና ረቡዕ ጾም) ናቸው፡፡ የገሃድ ጾም ከ7ቱ የአዋጅ አጽዋማት አንዱ ነው ማለት ነው፡፡
ስያሜውና ትርጉሙ
“ገሃድ ማለት “ለውጥ፣ ልዋጭ” ማለት ነው፡፡ … ወይም እንደ ዘይቤው “ግልጥ” ማለት ነው፤ “ይፋ” ማለት ነው፡፡ በግልጥ፣ በይፋ ሲሉ በገሃድ እንዲሉ፡፡…”[1]
ገሃድ ማለት “መገለጫ፣ ግልጥ፣ ይፋ ማለት ነው፡፡” “ገሃድ” የሚለውን “ጋድ” ብሎትም ልናገኘው እንችላለን፡፡ ጋድ ማለት “ለውጥ፣ ልዋጭ” ማለት ነው፡፡ ጥምቀት ረቡዕ፣ አርብ ሲውል በዚያ ለውጥ ማክሰኞ፣ ሐሙስ ይጾማልና ጋድ አለው፡፡[2]
“ገሃድ የቃሉ ትርጉም መገለጥ፣ መታየት ነው”[3]
ገሃድ እና ጋድ ከሚለው በተጨማሪ ፍትሐ ነገሥቱ ጾሙን “ጾመ ድራረ ጥምቀት/ ጾመ ድራረ ልደት” በማለት ጠርቶታል፡፡ “ድራር” የሚለውን ዲ. ቃኘው ወልዴ ከሥር በተጠቀሰው መጽሐፉ ሲተረጉመው “ድር እንዲል ትግሬ በጥምቀት ዋዜማ ከምግብ መከልከል ነው፡፡ የሚቆርብ ሰው አክፍሎ የሚያድር ስለሆነም የጥምቀትን ድራር (ራት) መጾም ነው፡፡” ብሏል፡፡
“ገሃድ” የሚለውን ቃል የአቡነ ጎርጎርዮስ “የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ታሪክ”፣ የብርሃኑ ጎበና “ዓምደ ሃይማኖት” እና “የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን እምነት፣ሥርዓተ አምልኮትና የውጭ ግንኙነት” የሚሉት መጻሕፍት እንዲሁ እንዳለ ይጠቀሙታል፡፡ ትንሣኤ ዘጉባኤ ማተሚያ ቤት ያሳተመው ፍትሐ ነገሥት እና የዲያቆን ቃኘው ወልዴ “ጾምና ምጽዋት” ደግሞ ከ “ገ” እና “ድ” መካከል ያለችውን ፊደል ራብዕ ሳያደርጉ በግእዙ “ገሀድ” በማለት ጽፈውታል፡፡ የእሥራ ምዕቱ መጽሐፍ ደግሞ ንባቡን ከአቡነ ጎርጎርዮስ መጽሐፍ ቢወስድም ቃሉን ሲጽፈው ግን ሐመሩ “ሐ”ን በመጠቀም “ገሐድ” እያለ አስቀምጦታል፡፡(ለዚህ ጽሑፍ ገሃድ ብለን ተጠቅመናል፡፡)
የልደት በዓል ገሃድ አለውን?
አቡነ ጎርጎርዮስ በጻፉት የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን ታሪክ ላይ “ገሃድ የጥምቀት ብቻ ነው፤ ጥምቀት ረቡዕና ዓርብ በሚውልበት ጊዜ በኋላው የሚገኙት ማክሰኞና ሐሙስ የፍስክ ቀንነታቸው ወደ ጾምነት ተለውጦ ይጾማሉ፡፡ በነሱ ለውጥ ጥምቀት የሚውልባቸው የጾም ቀኖች (ረቡዕና ዓርብ) የፍስክ ቀን ሁነው ይከበራሉና፡፡ ገሃድ የረቡዕና የዓርብ ለውጥ ነው ብለናል፡፡ ነገር ግን በሌላም ቀን ቢውል የጥምቀት ዋዜማ ይጾማል፡፡” በማለት ስለ ገሃድ ጾም ገልጸዋል፡፡ ለልደት ገሃድ የሚባለው በልምድ እንደሆነም ሲያብራሩ “ገሃድ ለጥምቀት ብቻ ነው፤ በልማድ ግን የልደትንም ዋዜማ ገሃድ እንለዋለን፡፡ ነገር ግን ልደት የሚውልባቸው ዓርብ ወይም ረቡዕ የፍስክ ቀን ሁነው እንዲከበሩ ቢታዘዙም፤ በዋዜማው የሚገኙት ማክሰኞና ሐሙስ ከጾመ ነቢያት ጋር የተያያዙ ስለሆኑ መጾማቸው የግድ ነው፤ የማይጾሙ ሰዎች ግን መላውን ጾመ ነቢያት ሲበሉ ቆይተው ዋዜማውን ብቻ ገሃድ ነው ብለው ይጾማሉ፡፡” በማለት ለልደት ገሃድ እንደሌለውና ዋዜማው የጾመ ነቢያት እንደሆነ ገልጸው፣ ነገር ግን ከሥርዐት ውጪ ሆነው ጾመ ነቢያትን ሳይጾሙ ቆይተው ገሃድ ብለው የልደትን ዋዜማ እንደሚጾሙ ጠቆሙ እንጂ ድርጊታቸው ትክክል መሆኑንና አለመሆኑን ሳይገልጹ በአሻሚነት ትተውታል፡፡
ቤተክርስቲያናችን በቅርብ ጊዜያት ለዚህ ትውልድ እንዲሆኑ አድርጋ ካሳተመቻቸውና እንደ ማጣቀሻ ከሚጠቀሱት መጻሕፍት መካከል ሁለቱ እጅግ ይመሰገናሉ፡፡ የመጀመሪያው በሐምሌ 1988 ዓ.ም. “የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን እምነት ሥርዓተ አምልኮትና የውጭ ግንኙነት/THE ETHIOPIAN ORTHODOX TEWAHEDO CHURCH FAITH, ORDER OF WORSHIP AND ECUMENICAL RELATIONS” በሚል ርእስ በአማርኛና በእንግሊዝኛ የታተመው ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ ለእሥራ ምዕት /ሚሊኒየም/ በዓል “የኢትዮጵያኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ታሪክ ከልደተ ክርስቶስ እስከ ፳፻ ዓ.ም. (2000)” የሚለው ነው፡፡ የእሥራ ምዕቱ መጽሐፍ ስለ አጽዋማት ባስነበበበት ክፍሉ ስለ ገሃድ ሲገልጽ ሙሉ በሙሉ ከላይ የጠቀስነውን የአቡነ ጎርጎርዮስን ጽሑፍ ያስነበበ ሲሆን ከአንድ ገጽ በኋላ ግን እንደገና ወደ ጉዳዩ በመመለስ “አቡነ ጎርጎርዮስ እንዲህ ቢሉም ፍት መንፈሳዊ ግን ለልደትም ለጥምቀትም ገሃድ እንዳለው ያስረዳል” በማለት ትክክለኛው የቱ እንደሆነ ሳይገልጽ እንዲሁ አሻሚ አድርጎ አልፎታል፡፡[4] “የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን እምነት ሥርዓተ አምልኮትና የውጭ ግንኙነት” በሚል ርእስ ቀደም ብሎ የተዘጋጀው መጽሐፍ ደግሞ ገሃድን በተመለከተ “ይህ ጾም በልደትና በጥምቀት ዋዜማ የሚጾም ጾም ነው፡፡ ልደትና ጥምቀት ረቡዕና ዓርብ ሲውሉ በሌሊት ስለሚቀደስና ስለሚበላ በለውጡ በዋዜማው ሐሙስና ማክሰኞ ይጾማል፤ ይህም ጾም በያመቱ እንዲጾም በቀኖና ቤተክርስቲያን ተወስኗል፡፡” በማለት ብቻ ያልፈዋል፡፡[5]
ብርሃኑ ጎበና ዓምደ ሃይማኖት በተሰኘው መጽሐፉ ለጥምቀት፣ ለልደት ብሎ ሳይጠቅስ እንዲሁ በደፈናው “የገሃድ ጾም ጥር 10 ቀን ለ11 አጥቢያ ነው፡፡” በማለት ጽፏል፡፡[6] ዲያቆን ቃኘው ወልዴም “ጾምና ምጽዋት” በተሰኘው መጽሐፉ የልደት ዋዜማ ምንጊዜም በነቢያት ጾም ውስጥ የሚቆጠር በመሆኑ መጾሙ ግድ እንደሆነ አስታውሶ የነቢያትን ጾም የማይጾሙ ሰዎች ግን መላውን ጾሙን ሲበሉ ቆይተው በዋዜማው ገሃድ ብለው መጾማቸው ስሕተት እንደሆነ ይጠቁማል፡፡ በመቀጠልም “…ለልደት ገሃድ የለውም፡፡ የጥምቀት ብቻ መሆኑን መረዳት ያስፈልጋል፡፡ ለጾመ ነቢያት ገሃድ እንዳለው የሚናገሩም አሉ፡፡ ለዚህም የሚያቀርቡት ማስረጃ እስከ ምሽት መጾሙን ነው፡፡”[7] በማለት ለልደት ገሃድ ብለው የሚጾሙ እንዳሉ ጠቅሶ ትክክለኛው የቱ እንደሆነ በማስረገጥ ሳይጠቁም አልፎታል፡፡
የቤተክርስቲያናችን የሥርዐት ምንጭ የሆነው ፍትሐ ነገሥት በእንተ ኩሎሙ አጽዋም - ስለጾሞች ሁሉ በሚለው አንቀጽ 15 የሚከተለውን ደንግጓል፡-
“…ወእምኔሆሙ ዘይከውን በአምሳለ ጾም ዐባይ በተጠናቅቆ፡፡ ወይእቲ ሰሙነ ሕርቃል ዘትከውን እምቅድመ ጾም ዐቢይ ወጾመ ሰብአ ነነዌ ፫ቱ ዕለታት፡፡ወጾመ ድራረ ልደት ወጾመ ድራረ ጥምቀት፡፡
…ከእነርሱም እንደ ዐቢይ ጾም በመጠንቀቅ የሚሆን አለ፡፡ ይህችውም ከዐቢይ ጾም አስቀድማ የምትሆን የሕርቃል ጾም ናት፡፡ የነነዌ ሰዎች ጾም 3 ቀን፤ የልደትና የጥምቀት ዋዜማ ጾም፤ (ገሀድ)፡፡”[8]
ፍትሐ ነገሥት የሥርዐተ ቤተ ክርስቲያን ምንጭ በመሆኑ እኛም መጽሐፉ እንደሚለው ልንመራ ግድ ነው፡፡ በልማድ የገቡ ብዙ ስሕተቶች አሉና ትክክለኛውን ለመያዝ ከምንጩ መነሣት አግባብ ነው፡፡
በመሆኑም“የልደት በዓል ገሃድ አለውን?” ለሚለው ጥያቄ መልሳችን “አዎን የልደት በዓል እንደ ጥምቀት ገሃድ አለው” የሚል ይሆናል፡፡ ለዚህም ምንጫችን የቤተ ክርስቲያናችን የሥርዐት ምንጭ የሆነው ከላይ ያስነበብነው የፍትሐ ነገሥት ንባብ ነው፡፡ እንዴት በጾመ ነቢያት ላይ ደምረን ገሃድን እንጾማለን? የሚል ካለም መልሳችን የሚከተለው ነው፡፡ ጾመ ነቢያት/ የገና ጾም ከኅዳር 15 ጀምሮ እስከ ታኅሳስ 28 ቀን ለ44 ቀናት ይጾማል፡፡ ከእነዚህም መካከል 40ው ቀን ጾመ ነቢያት፣ 3ቱ ጾመ አብርሃም ሶርያዊ ሲሆኑ የቀረው 1 ቀን ደግሞ የገሃድ ጾም ነው፡፡ በልደት የሚጾመው የገሃድ ጾም በጾመ ነቢያት ውስጥ ተካቶ ይጾማል ማለት ነው፡፡ ይህም ማለት በዐቢይ ጾም ውስጥ ጾመ ሕርቃልና ሰሙነ ሕማማት ተካትተው እንደሚጾሙ ማለት ነው፡፡ (ፍትሐ ነገሥት አንቀጽ 15 ቁጥር 565፣ 567)፡፡
በዘመነ ዮሐንስ በዓለ ልደት በታኅሳስ 28 ነውና የገና ጾም የሚጾመው ለ43 ቀናት ነውና የዘመነ ዮሐንስ ገና ገሃድ የለውምን? የሚል ጥያቄም ከተነሣ መልሱ ልደት በዘመነ ዮሐንስም ገሃድ አለው የሚል ነው፡፡ ይልቁንም በዐቢይ ጾም፣ በጾመ ሐዋርያት፣ በጾመ ፍልሰታ፣ በጾመ ነቢያትና በጾመ ነነዌ ጾመ ድኅነትን (የረቡዕና ዓርብ ጾምን) ደርበን እንደምንጾም እንዲሁ ገሃድን በጾመ ነቢያት ውስጥ ደርበን እንጾማለን፡፡
ዐቢይ ጾምን ሳይጾሙ ሰሙነ ሕማማትንና ጾመ ሕርቃልን እንደማይጾሙት ጾመ ነቢያትን ከኅዳር 15 ጀምሮ ሳይጾሙ ለልደት የገሃድ ጾምን ልጹም ማለት ጸያፍ ነው፡፡ ቤተክርስቲያን ለማይጾም ሰው ብላ የምትሠራው ሥርዐት የለምና “ለማይጾም ሰው ገሃድ አለ” ማለት ሞኝነት ነው፡፡ ጾመ ነቢያትን ሳንጾም ገሃድን ጾመን ልደትን እናክብር ማለት ንስሐ ሳንገባ ሥጋ ወደሙን እንቀበል እንደማለት ያህል ስንፍናና ድፍረት ነው፡፡
የጌታ የልደት በዓል ገሃድ የለውም የሚሉት የሚያቀርቡት አንድ ምክንያት “ሰላም ዕብል ለጾመ ዕለት ዋሕድ ዘስሙ ገሃድ - ገሃድ ለተባለው ለአንዱ የጾም ዕለት ሰላም እላለሁ” የሚለውን የስንክሳር የጥር 10 ንባብ ነው፡፡ ሆኖም “ዋሕድ - አንድ” የተባለው በተከታታይ ቀናት ሳይሆን ለአንድ ቀን (በልደትና በጥምቀት ዋዜማ) የሚጾም በመሆኑና ከሰባቱ አጽዋማት እንደ አንዱ የሚቆጠር በመሆኑ ነው፡፡ ከ7ቱ አጽዋማት መካከል የሚቆጠሩ አጽዋማትን አንድ ብለን እንደምንቆጥር ገሃድንም አንድ ማለቱ ነው፡፡